Dört yaşındaki bir çocuğa “Neden bu kadar öfkelisin?” diye sorduğunuzda büyük olasılıkla bir yanıt alamazsınız. Ama aynı çocuğa bir oyuncak ev ve birkaç bebek verdiğinizde, o çok şey anlatmaya başlar: Bebeklerden birinin sürekli bağırdığını, bir diğerinin bir köşeye saklandığını, evin bir anda yıkıldığını… Oyun, çocukların dünyayı anlamlandırma, duygularını ifade etme ve deneyimlerini işleme biçimidir. Oyun terapisi de tam olarak bu dilden yararlanır. Bu yazıda oyun terapisinin ne olduğunu, nasıl işlediğini ve hangi çocuklara uygun olduğunu anlatıyoruz.
Çocuklar neden oyunla anlatır?
Küçük çocukların dil ve soyut düşünme becerileri henüz yeterince gelişmemiştir. Bu nedenle karmaşık duygularını, korkularını, öfkelerini ya da yaşadıkları zor deneyimleri sözcüklerle anlatmakta zorlanırlar. Oyun ise onlara doğal ve güvenli bir ifade alanı sunar. Bir çocuk oyuncaklar aracılığıyla, kendisine çok yakın gelen bir olayı belirli bir mesafeden yeniden yaşayabilir, farklı sonlar deneyebilir ve kontrol duygusu kazanabilir. Oyunda “kötü adam” olmak, bir bebeği korumak ya da bir kuleyi yıkıp yeniden yapmak, çocuğun iç dünyasındaki süreçlerin bir yansımasıdır.
Oyun odası nasıl bir yerdir?
Oyun terapisi, özenle hazırlanmış bir oyun odasında yapılır. Bu odada çocuğun kendini farklı yollarla ifade etmesine izin veren çeşitli malzemeler bulunur: oyuncak ev ve aile figürleri, hayvanlar, arabalar ve kurtarma araçları, kuklalar, kum havuzu ve minyatür figürler, boya, kil ve resim malzemeleri, doktor seti, kostümler ve müzik aletleri gibi. Bu malzemeler, çocuğun farklı duyguları ve temaları ifade edebilmesi için seçilir. Odanın en önemli özelliği ise güvenli olmasıdır: Çocuk burada yargılanmadığını, eleştirilmediğini ve kabul edildiğini hisseder.
Oyun terapisinde neler olur?
Oyun terapisi farklı yaklaşımlarla uygulanabilir.
Yönlendirmesiz oyun terapisi: Bu yaklaşımda çocuk oyunu kendisi seçer ve yönetir. Terapist çocuğa eşlik eder, onun oyununu ve duygularını yansıtır, ama oyunu yönlendirmez. Çocuğun kendi iyileşme kapasitesine güvenen bu yaklaşım, özellikle duygusal güçlüklerde etkilidir.
Yönlendirmeli oyun terapisi: Bu yaklaşımda terapist, belirli hedeflere yönelik oyunlar ve etkinlikler önerir. Örneğin kaygılı bir çocuğa korku duygusunu tanımayı öğreten bir oyun ya da öfke kontrolünü çalışan bir etkinlik gibi. Bu yaklaşım, bilişsel davranışçı tekniklerle de birleştirilebilir.
Pek çok terapist, çocuğun ihtiyacına göre bu iki yaklaşımı bir arada kullanır.
Hangi çocuklara uygundur?
Oyun terapisi genellikle üç ile on iki yaş arasındaki çocuklar için uygundur. Şu durumlarda yararlı olabilir:
- Boşanma, kayıp, taşınma, kardeş doğumu gibi zor yaşam değişiklikleri
- Kaza, afet ya da şiddete tanık olma gibi travmatik deneyimler
- Kaygı ve korkular
- Öfke nöbetleri ve saldırgan davranışlar
- Sosyal beceri güçlükleri ve arkadaşlık sorunları
- Uyku sorunları, alt ıslatma gibi gerilemeler
- Özgüven sorunları
- Hastanede yatma ya da tıbbi işlemlerle ilgili korkular
Oyun terapisi her durumda tek başına yeterli olmayabilir. Örneğin dikkat eksikliği, otizm ya da takıntılar gibi durumlarda, bu durumlar için etkinliği gösterilmiş özgül yöntemlerle birlikte kullanılması gerekir.
Ailenin rolü
Oyun terapisinde ailenin rolü çok önemlidir. Terapist, çocukla yapılan oturumların yanı sıra ebeveynlerle de düzenli görüşmeler yapar. Bu görüşmelerde çocuğun oyunlarında öne çıkan temalar, evdeki gözlemler ve ebeveynlerin çocuğu evde nasıl destekleyebileceği konuşulur. Bazı oyun terapisi yaklaşımlarında ebeveynler doğrudan oturumlara katılır ve çocuklarıyla oyun yoluyla bağ kurmayı öğrenir; bu tür çalışmalar ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiyi güçlendirmede çok etkilidir. Gerektiğinde ebeveyn danışmanlığı ya da aile temelli görüşmeler de sürece eklenebilir.
Bir oturum nasıl geçer?
Oturumlar genellikle haftada bir yapılır. Çocuk oyun odasına girdiğinde terapist ona bu odanın onun için özel bir yer olduğunu, burada istediği gibi oynayabileceğini ve yalnızca birkaç basit kural olduğunu anlatır: kendine, terapiste ve oyuncaklara zarar vermemek gibi. Ardından çocuk oyununu seçer. Terapist çocuğun oyununu dikkatle izler, onun duygularını sözcüklere döker (“Bu dinozor çok kızgın görünüyor”), gerektiğinde oyuna katılır. Oturumun sonunda çocuğa birkaç dakika önceden haber verilir ve oyun nazikçe sonlandırılır.
Temsilî bir örnek
Sık karşılaştığımız durumlardan derlenmiş temsilî bir örnek: Beş yaşındaki bir erkek çocuk, anne babasının ayrılığından sonra kreşte arkadaşlarına vurmaya, evde ise sık sık ağlamaya başlamıştı. Oyun odasındaki ilk oturumlarında oyuncak evdeki bebekleri sürekli ikiye ayırıyor, bir bebeği evin dışında bırakıyordu. Oyunu yönlendirmeden ona eşlik ettik ve duygularını sözcüklere döktük: “Bu bebek dışarıda kalınca çok üzülüyor.” Birkaç hafta sonra oyununda yeni bir tema belirdi: Dışarıda kalan bebek artık iki evin arasında gidip gelebiliyordu. Bu süreçte anne ve babayla ayrı ayrı görüşerek çocuğa ayrılığı nasıl anlatabileceklerini ve iki evde benzer bir düzeni nasıl kurabileceklerini konuştuk. Kreşteki vurma davranışı azaldı; çocuk duygularını oyun ve sözcüklerle ifade etmeye başladı.
Okul öncesi kurumlarla iş birliği
Küçük çocuklarda kreş ve anaokulu öğretmenleri, çocuğun gün içindeki davranışlarını en çok gözlemleyen kişilerdir. Ailenin onayıyla öğretmenle iletişim kurmak, çocuğun oyun terapisinde kazandığı becerileri kreşte de kullanmasını kolaylaştırır.
Ne kadar sürer?
Oyun terapisinin süresi çocuğun yaşadığı güçlüğe göre değişir. Bazı çocuklarda birkaç aylık bir çalışma yeterli olurken, daha karmaşık durumlarda daha uzun bir süreç gerekebilir. İlerleme, çocuğun oyunlarındaki değişikliklerle ve evdeki, okuldaki davranışlarındaki değişimlerle izlenir. Örneğin travmatik bir olay yaşamış bir çocuğun oyunlarında olay temasının azalması ve yerini başka temalara bırakması, iyileşmenin önemli bir işaretidir.
Diğer terapilerle ilişkisi
Oyun terapisi, çocuk psikiyatrisinde kullanılan yöntemlerden yalnızca biridir. Kaygı ve takıntılar gibi bazı durumlarda bilişsel davranışçı terapi, travmada EMDR gibi yöntemlerin etkinliği daha güçlü biçimde gösterilmiştir. Küçük çocuklarla çalışırken bu yöntemler de oyunla uyarlanarak uygulanır. Kliniğimizde çocuğun yaşına, yaşadığı güçlüğe ve gereksinimlerine göre en uygun yaklaşımı ya da yaklaşımların birleşimini aileyle birlikte belirliyoruz.
Akla gelen sorular
Oyun terapisi sadece oyun oynamak mı?
Hayır. Terapist, çocuğun oyununu belirli bir amaçla izler, yansıtır ve yönlendirir. Oyun, çocuğun kendini ifade etmesinin ve yeni beceriler öğrenmesinin aracıdır.
Evde de oyun terapisi yapabilir miyiz?
Oyun terapisi eğitimli bir uzman tarafından yapılır. Ancak ebeveynlerin evde çocuklarıyla her gün kısa bir süre, çocuğun yönettiği bir oyun oynaması ilişkiyi güçlendirir.
Çocuğum terapiye gitmek istemiyor; ne yapmalıyız?
Çoğu çocuk oyun odasını kısa sürede sever. Çocuğa “oyuncaklarla oynayacağın özel bir yere gideceğiz” demek genellikle yeterlidir.
Oyun terapisinde konuşulanlar bize anlatılır mı?
Çocuğun oyunundaki ayrıntılar çoğu zaman paylaşılmaz; ama genel temalar, ilerleme ve evde nasıl destek olabileceğiniz ebeveyn görüşmelerinde düzenli olarak konuşulur.
Okul çağındaki büyük bir çocuk için de uygun mu?
Daha büyük çocuklarda oyunun yanında sohbet ve yapılandırılmış etkinlikler ağırlık kazanır; yaklaşım çocuğun yaşına göre uyarlanır.
Çocuğun oyununda şiddet temaları görmek bizi endişelendirmeli mi?
Oyunda öfke ya da çatışma temaları görmek olağandır; çocuklar zor duyguları bu yolla işler. Bu temaların çok yoğun ve uzun süreli olması ise terapistle konuşulması gereken bir işarettir.
Oturumlar ne kadar sürüyor?
Bir oturum genellikle çocuğun yaşına uygun bir süre boyunca devam eder ve haftada bir yapılır; düzenli devam, sürecin en önemli parçalarından biridir.
