Aile temelli tedaviler

Neden bütün aileyle görüşüyoruz?

Bir çocuk zorlandığında genellikle bütün ev de zorlanır. Uyku düzeni bozulan bir bebek anne babayı yorar; yorgun anne baba daha kolay öfkelenir; öfkeli bir ev, ablanın ya da ağabeyin davranışlarını değiştirir. Aile görüşmelerinde çocuğun güçlüğünü bu iç içe geçmiş ilişkiler ağında ele alırız. Amacımız, ağın neresinde küçük bir değişikliğin bütün sisteme iyi gelebileceğini bulmaktır.

Bu görüşmelerde kimse sanık sandalyesine oturtulmaz. Masaya gelen her aile, şimdiye kadar elindeki imkânlarla çocuğunu korumaya ve büyütmeye çalışmıştır. Biz bu çabayı görmeyi, ailenin unuttuğu güçlü yanlarını hatırlatmayı ve takılı kalınan yerlerde yeni bir yol açmayı önemsiyoruz.

Örnekte neler dikkat çekiyordu?

Örnekteki ailede tartışmaların konusu her akşam değişiyordu; ama tartışmaların akışı hep aynıydı. Babanın bir uyarısı, gencin kısa ve sert bir yanıtı, sesin yükselmesi, kapının çarpılması ve ardından gelen uzun bir sessizlik. Annenin arabuluculuk çabaları ise çoğu zaman iki taraftan da tepki alıyordu. Bu tekrar eden döngü, sorunun yalnızca telefon ya da ders olmadığını, ailenin zor anlarda iletişim kurma biçiminin de sıkıştığını gösteriyordu.

Bir başka önemli ayrıntı küçük kardeşti. Tartışmalar başladığında kendini kenara çeken bu çocuk, ailedeki gerginlikten en sessiz biçimde etkilenen kişiydi. Aile görüşmeleri, onun da sesinin duyulmasına fırsat verdi.

Hangi durumlarda aile görüşmesi yararlı olur?

• Evde neredeyse her konuşmanın kavgaya döndüğü dönemler
• Ergen ile anne baba arasında özgürlük ve sınır konusunda bitmeyen çekişmeler
• Bir çocuğun öfke nöbetlerinin bütün ailenin planlarını belirlemesi
• Ailenin, farkında olmadan bir çocuğun kaygılarına ya da takıntılı davranışlarına göre yaşamaya başlaması
• Bir gencin depresyon yaşadığı, kendine zarar verdiği ya da yemekle sorunlu bir ilişki kurduğu durumlar
• Ayrılık, yeniden evlenme, yeni bir kardeş, ağır bir hastalık ya da kayıp
• Ailenin birlikte yaşadığı korkutucu bir olayın ardından toparlanma süreci

İlk buluşmada neler oldu?

Örnekteki aileyle ilk görüşmeye dört kişi birlikte geldi. Görüşmenin başında herkese, sözü kesilmeden kendi gözünden durumu anlatma fırsatı verdik. Baba evde artık hiçbir kurala uyulmadığından, genç kimsenin onu dinlemediğinden, anne her akşam iki ateş arasında kalmaktan yorulduğundan söz etti. Küçük kardeşin cümlesi ise kısaydı: “Bağırdıklarında korkuyorum.” Bu cümle, odadaki herkesin bir süre sessiz kalmasına neden oldu.

İlk görüşmelerde ayrıca bu ailenin zorluklarla nasıl baş ettiğini, geçmişte hangi sorunları birlikte aştığını sorduk. Ortaya çıkan şey şuydu: Bu aile, birkaç yıl önce büyükbabanın uzun hastalığı sırasında çok iyi bir ekip olmuştu. O dönemi hatırlamak, herkese birlikte çalışabileceklerini hatırlattı.

Görüşmelerde hangi araçları kullanıyoruz?

Her aileye aynı araçları önermeyiz; ama sık kullandıklarımızdan bazıları şunlar:

• Konuşma kuralları: Sözü kesmemek, “sen hep” ile başlayan cümleler yerine “ben … istiyorum” demek, duyduğunu kendi cümleleriyle geri söylemek
• Ara verme sözleşmesi: Ses yükseldiğinde herkesin başvurabileceği ve önceden anlaşılmış bir duraklama; sonra konuşmaya kaldığı yerden dönmek
• Ortak kural tablosu: Telefon, ders ve dönüş saatlerini gencin de söz aldığı bir toplantıda yazmak ve buzdolabına asmak
• Döngünün haritası: Tekrar eden kavganın adımlarını tahtaya yazıp herkesin farklı bir adım atabileceği noktayı bulmak
• Keyif randevuları: Çatışmanın dışında, ailenin birlikte güldüğü anları bilerek takvime koymak

Görüşmelerin arasında evde ne olur?

Asıl iş, iki görüşme arasındaki günlerde yapılır. Her buluşmanın sonunda aile, evde denemek üzere küçük bir görev üstlenir. Örnekteki ailenin ilk görevi, haftada bir akşam yemeğinde telefonsuz ve tartışmasız yarım saat geçirmek oldu. Bu görev ilk hafta yalnızca bir kez başarılabildi; ikinci hafta iki kez. Başarısız olunan akşamlar da en az başarılı olanlar kadar öğreticiydi; çünkü tartışmanın hangi noktada başladığını görünür kılıyordu.

Yeme sorunu yaşayan gençlerde aile

Yemeği kısıtlayan ve kilo kaybeden ergenlerde aileyle çalışmak, tedavinin merkezinde yer alır. Bu yaklaşımda anne baba, bir süreliğine öğünlerin planlanmasını ve gencin yemesini desteklemeyi üstlenir; genç toparlandıkça bu sorumluluk yavaş yavaş ona geri verilir. Bu süreçte ailenin yalnız kalmaması, yemek masasındaki gerginliklerin görüşmelerde konuşulabilmesi çok önemlidir.

Aile görüşmesi ne kadar sürer, ne sıklıkla yapılır?

Herkesin söz alabilmesi için aile görüşmelerini bireysel görüşmelerden biraz daha uzun tutarız. Buluşmalar genellikle iki ila dört haftada bir yapılır; aradaki süre, ailenin evde yeni yolları denemesine yetecek kadar uzun olmalıdır. Küçük çocukların katıldığı görüşmelerde odada oyun ve çizim malzemeleri bulunur; çocukların oynarken anlattıkları da aile hakkında çok şey söyler.

İki evde büyüyen çocuklar

Anne ve babası ayrı evlerde yaşayan çocuklar, iki farklı düzen arasında gidip gelir. Bu durumu kolaylaştıran şey, iki evin birbirine yakın kurallarla işlemesi ve anne babanın birbirleri hakkında çocuğun yanında olumsuz konuşmamasıdır. Çocuk, iki ev arasında mesaj taşıyan biri olmamalıdır. Anne ve babanın aynı masada oturması zor oluyorsa, onlarla ayrı ayrı görüşür ve ortak bir çerçeveyi bu yolla kurarız.

Diğer çalışmalarla birlikte

Aile görüşmeleri çoğu zaman başka çalışmalarla birlikte ilerler. Örnekteki genç, bir süre kendi duygularını konuşabileceği bireysel görüşmelere de katıldı; orada anlattıkları onun izni olmadan aile buluşmalarına taşınmadı. Yalnızca anne babayla yapılan ebeveyn danışmanlığı belirli becerilere odaklanırken, çocuğun kendi bilişsel davranışçı terapisi aile görüşmeleriyle aynı yönde çalışabilir.

Örnekteki aileye dönersek

Örnekteki aileyle yaklaşık dört ay boyunca, önce iki haftada bir, sonra ayda bir görüştük. Tartışmalar tamamen bitmedi; ama daha kısa sürmeye ve daha az kırıcı olmaya başladı. Telefon ve dönüş saatleriyle ilgili kurallar gencin de katılımıyla yeniden yazıldı. Baba, sesini yükseltmeden önce ara verme sözleşmesini kullanmayı; genç ise kapıyı çarpmak yerine “şu an konuşamıyorum, sonra konuşalım” demeyi denedi. Küçük kardeş son görüşmede, evde artık daha az korktuğunu söyledi. Ailenin hazırladığı “aile planı”nda zor anlarda neler yapılacağı yazılıydı.

Değişimin ilk işaretleri

Aile görüşmelerinde değişim nadiren büyük bir kırılmayla gelir. Çoğu zaman küçük işaretlerle başlar: bir tartışmanın her zamankinden birkaç dakika önce bitmesi, babanın sesini yükseltmeden bir hatırlatma yapabilmesi, gencin akşam yemeğinden sonra odasına hemen kaçmaması. Bu küçük işaretleri görüşmelerde özellikle not eder ve aileyle birlikte değerlendiririz; çünkü zor bir dönemin içindeyken ilerlemeyi fark etmek kolay değildir.