Nörogelişimsel bozukluklar

Bu başlık neleri kapsıyor?

Bu şemsiye başlık, beyin büyürken ortaya çıkan farklılıklardan kaynaklanan, çoğunlukla ilk yıllarda fark edilen ve çocuğun öğrenmesini, iletişimini, hareketini, dikkatini ya da sosyal ilişkilerini etkileyen bir grup durumdur. Bu grupta yer alan başlıca tablolar şunlardır:

• Dil ve konuşma bozuklukları, kekemelik
• Genel gelişim geriliği ve zihinsel yetersizlik
• Otizm spektrumu
• Dikkat ve hareketlilikle ilgili güçlükler
• Okuma, yazma ve matematikte özgül öğrenme güçlüğü
• Beceriksizlikle kendini gösteren koordinasyon güçlüğü ve tikler

Bu durumlar çoğu zaman birbirinin komşusudur. Konuşması geciken bir çocukta dikkat güçlüğü, dikkat güçlüğü olan bir çocukta okuma güçlüğü bir arada görülebilir. Bu nedenle bir alanda zorlanan çocuğa bakarken diğer alanları da gözden kaçırmamak gerekir.

Örnekte neler dikkat çekiyordu?

Örnekteki çocukta konuşmanın belirgin biçimde geride olması önemli bir işaretti. Ancak tablonun geri kalanı da en az bu kadar önemliydi: Çocuk söyleneni anlıyor, oyuncaklarla amacına uygun oynuyor, ailesine sarılıyor, gülümseyerek bakışını paylaşıyordu. Bu özellikler, sorunun daha çok ifade edici dil alanında olduğunu ve sosyal iletişimin büyük ölçüde korunduğunu düşündürüyordu. Kreşteki itme davranışı ise kendini anlatamamanın yarattığı öfkenin bir dışavurumu gibi görünüyordu.

Gelişim takviminde uyarı işaretleri

Her çocuk kendi temposunda büyür; ama bazı becerilerin belli bir yaş aralığında ortaya çıkması beklenir. Şu durumlar bir değerlendirme yapmak için yeterli nedendir:

• Altıncı aya gelindiği hâlde karşılıklı gülümseşme ve bakışma yoksa
• Birinci yaşın sonunda agulama, heceleme, el sallama ya da işaret etme yoksa
• On sekizinci ayda yürüme ya da tek tek anlamlı sözcükler yoksa
• İki yaşında iki sözcüğü bir araya getiren ifadeler kurulmuyorsa
• Üç yaşında konuşması aile dışındaki kişilerce çoğunlukla anlaşılmıyorsa
• Hangi yaşta olursa olsun, kazanılmış bir beceri kaybedildiyse
• Okul çağında harfleri, sesleri ya da sayıları öğrenmek yaşıtlarına göre çok zor geliyorsa
• Top yakalamak, bisiklete binmek ya da düğme iliklemek gibi işler belirgin biçimde zorlanarak yapılıyorsa

“Babası da geç konuşmuş” ne kadar güvenilir?

Aile öyküsü önemlidir ve gerçekten de bazı çocuklar geç başlayıp yaşıtlarına yetişir. Ne var ki kimin yetişeceğini, kimin yardıma muhtaç kalacağını önceden kestirmenin bir yolu yoktur. Beklemenin bedeli, beynin dil öğrenmeye en açık olduğu yılların geçip gitmesidir. Değerlendirme, kaygılı bir bekleyişi somut bir bilgiye dönüştürür: Ya aileyi rahatlatır ya da desteğin zamanında başlamasını sağlar.

Değerlendirme nasıl ilerledi?

Örnekteki çocuğun değerlendirmesinde önce gebelikten bu yana gelişim öyküsünü, ailede benzer durumları ve evdeki iletişim ortamını konuştuk. Çocuğu oyun odasında gözlemledik: Anne babasıyla, bizimle ve oyuncaklarla nasıl ilişki kurduğuna, söylenenleri nasıl anladığına ve kendini nasıl ifade etmeye çalıştığına baktık. İşitme testi istedik; sonuç olağandı. Dil ve konuşma terapistiyle iş birliği yaparak alıcı ve ifade edici dil becerilerini ayrıntılı olarak değerlendirdik. Otizm olasılığını dışlamak için sosyal iletişimi özellikle dikkatle gözlemledik; çocuk bakışını paylaşıyor, işaret ediyor ve taklit ediyordu.

Bütün bulgular bir araya geldiğinde tablo, belirgin bir ifade edici dil gecikmesiyle uyumluydu. Bilişsel gelişim yaşına uygundu.

Destek ekibi kimlerden oluşur?

Nörogelişimsel durumlarda destek nadiren tek bir kişiden gelir. Çocuğun ihtiyacına göre şu uzmanlar bir ekip gibi çalışır:

• Dil ve konuşma terapisti: İletişim ve konuşma becerilerini çalışır.
• Özel eğitim öğretmeni: Bilişsel, akademik ve günlük yaşam becerilerini destekler.
• Ergoterapist: Kalem tutmaktan bisiklete binmeye uzanan hareket becerileri ve seslere, dokunmaya verilen tepkiler üzerinde çalışır.
• Çocuk psikiyatristi: Değerlendirmeyi yürütür, eşlik eden dikkat, kaygı, uyku ya da davranış sorunlarını ele alır ve süreci izler.
• Çocuk nörolojisi ve genetik: Gerekli durumlarda tıbbi incelemeler için devreye girer.

Ailenin bu ekibin merkezinde olması önemlidir. Ebeveyn danışmanlığı görüşmelerinde, ailenin günlük yaşam içinde çocuğun gelişimini nasıl destekleyebileceğini birlikte planlarız.

Evde dil gelişimi nasıl desteklenir?

Örnekteki aileye önerdiğimiz bazı yöntemler şunlardı: Çocuğun yüz hizasına inerek konuşmak; onun söylediği tek sözcüğü bir sözcük ekleyerek geri vermek (“top” dediğinde “kırmızı top”); günlük işleri, örneğin sofrayı kurarken ne yaptığını kısa cümlelerle anlatmak; çocuğun isteklerini hemen tahmin edip karşılamak yerine birkaç saniye bekleyerek ona ifade etme fırsatı vermek; ekran süresini azaltıp karşılıklı oyunu, şarkıları ve resimli kitapları artırmak.

Resmî süreçler

Devletin sağladığı özel eğitim desteği için önce hastaneden bir rapor alınır, sonra çocuk bölgesindeki rehberlik ve araştırma merkezine yönlendirilir; eğitim planı orada yapılan değerlendirmeyle şekillenir. İlk kez bu süreçle karşılaşan ailelere hangi adımların hangi sırayla izleneceğini ayrıntılı olarak anlatırız.

Okula başlarken nelere dikkat edilmeli?

Gelişimsel bir farklılığı olan çocuk için okula başlamak, hem büyük bir fırsat hem de yeni bir sınavdır. Okul seçerken sınıfların kalabalık olup olmadığına, öğretmenlerin kaynaştırma deneyimine, okulda bir destek eğitim odası bulunup bulunmadığına ve yönetimin aileyle konuşmaya ne kadar açık olduğuna bakmanızı öneriyoruz. Okul başlamadan önce öğretmenle bir araya gelip çocuğun neleri sevdiğini, nerede zorlandığını ve hangi yöntemlerin ona iyi geldiğini paylaşmak, ilk haftaları çok kolaylaştırır.

Anne babanın kendi yolculuğu

Çocuğunun gelişiminin farklı bir yoldan ilerlediğini öğrenmek, pek çok anne baba için bir yas sürecine benzer. Şaşkınlık, üzüntü, suçluluk, öfke ve kaygı birbirini izleyebilir. Zamanla bu duygular, çocuğun bugün neye ihtiyacı olduğuna odaklanan bir kabulle yer değiştirir. Görüşmelerde ailelerin bu duygularını konuşabileceği bir alan açıyor, kardeşlerin de unutulmaması için onlara nasıl açıklama yapılabileceğini birlikte düşünüyoruz.

Örnekteki çocuğa dönersek

Örnekteki çocuk için haftada iki kez dil ve konuşma terapisi başladı; aile evde önerilen yöntemleri uyguladı. Kreş öğretmeniyle yapılan görüşmede, çocuğun arkadaşlarını itmek yerine “ver” ya da “benim” gibi sözcükleri kullanması için sınıfta küçük fırsatlar yaratıldı. Dört ay sonraki izlem görüşmesinde çocuk yaklaşık altmış sözcük kullanıyor ve ilk iki sözcüklü ifadelerini kuruyordu. İtme davranışı belirgin biçimde azalmıştı. Altı ay sonra yeniden değerlendirme planlandı. Aile, evde kullandıkları yöntemleri küçük bir deftere not etmeye devam etti.