CY-BOCS (çocuklar için Yale-Brown ölçeği)

CY-BOCS nedir?

Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği, takıntı ve zorlantıların ağırlığını belirlemek için dünyanın pek çok ülkesinde kullanılan bir araçtır. CY-BOCS ise bu ölçeğin çocuklar ve ergenler için uyarlanmış biçimidir. Bir anket ya da kâğıt kalem testi gibi değil, uzmanın çocukla ve ebeveynle konuşarak yürüttüğü yapılandırılmış bir görüşme olarak uygulanır. Sorular belirli bir sırayla sorulur; ama uzman gerektiğinde örnekler verir, çocuğun dilinde açıklar ve yanıtları kendisi puanlar.

Bu ölçek tek başına “OKB var” ya da “yok” demez. Tanı, klinik görüşmenin ve gözlemin bütününe dayanır. CY-BOCS'un katkısı, takıntıların neler olduğunu sistemli biçimde ortaya koymak ve ağırlığını sayılarla ifade ederek zaman içindeki değişimi görünür kılmaktır.

Örnekte neler dikkat çekiyordu?

Örnekteki çocuğun davranışları ilk bakışta düzenli olmaktan hoşlanan bir çocuğun alışkanlıkları gibi görünüyordu. Onları takıntı olasılığına yaklaştıran üç ayrıntı vardı: Ritüeller gün geçtikçe uzamış ve bir saati aşmıştı; çocuk bu davranışları zevk aldığı için değil, “yapmazsam içim rahat etmez” diyerek yapıyordu; ve bir eşyası yer değiştirdiğinde yaşadığı sıkıntı, beklenenin çok ötesindeydi. Bu tablo, düzen ve simetri takıntılarının ve bunlara eşlik eden kontrol ritüellerinin tipik bir örneğiydi.

Ölçek hangi durumlarda kullanılıyor?

Kliniğimizde CY-BOCS'u şu durumlarda uyguluyoruz:

• Ailenin ya da öğretmenin fark ettiği, giderek uzayan tekrarlayıcı davranışlar olduğunda
• Obsesif kompulsif bozukluk düşünüldüğünde ve tedaviye başlamadan önce
• Tedavi sürerken, değişimi düzenli aralıklarla ölçmek için
• Tekrarlayan bir davranışın tik, kaygı ya da otizmle mi ilişkili olduğunu ayırt etmek gerektiğinde

Görüşme nasıl ilerledi?

Görüşmeye örnekteki çocuk ve annesi birlikte geldi. İlk bölümde, çocuklarda görülebilen takıntı ve zorlantıları içeren geniş bir liste üzerinden ilerledik. Her başlıkta “bu sende hiç oluyor mu?” diye sorduk ve yanıt evetse çocuğun kendi örneğini dinledik. Liste yalnızca çantayla ve kalemlerle sınırlı kalmadı: Çocuk, kapının kolunu belli bir sayıda çevirmeden odasından çıkamadığını ve bir kelimeyi yanlış yazdığında bütün sayfayı yeniden yazmak zorunda hissettiğini de anlattı. Annesi bu iki davranışı ilk kez duyuyordu.

Görüşmenin ikinci bölümünde, belirlenen takıntılar ve zorlantılar için beş boyutta puanlama yapılır: gün içinde ne kadar zaman aldıkları, okul, aile ve arkadaşlık yaşamına ne kadar yansıdıkları, ne kadar sıkıntı yarattıkları, çocuğun bunlara karşı koymak için ne kadar uğraştığı ve bunları ne ölçüde kontrol edebildiği. Her boyuta sıfırla dört arasında bir değer verilir; takıntılar ve zorlantılar için ayrı ayrı ve toplamda bir puan elde edilir.

Çocuk anlatmaktan çekinirse?

Takıntıların bir kısmı çocukların utandığı, kimseye söylemedikleri düşüncelerdir. Özellikle sevdiklerinin başına bir şey geleceği, ahlaki ya da dinî kaygılar ve uygunsuz bulunan imgeler çocuğun “ben kötü biriyim” diye düşünmesine yol açabilir. Görüşmede bu tür düşüncelerin pek çok çocuğun aklına geldiğini ve bunların onun nasıl biri olduğunu göstermediğini açıkça söyleriz. Gerekirse görüşmenin bir bölümünü ebeveyn odadan çıktıktan sonra sürdürürüz. Bazı çocuklar en zor düşüncelerini ancak birkaç görüşme sonra anlatır; liste bu nedenle tedavi boyunca genişleyebilir.

Ebeveynin anlattıkları neden önemli?

Küçük çocuklar ritüellerinin ne kadar sürdüğünü fark etmeyebilir, bazı davranışlarını da sorun olarak görmezler. Ebeveynin gözlemleri bu boşluğu doldurur. Ayrıca görüşmede ailenin ritüellere ne ölçüde eşlik ettiğini de sorarız: Örnekteki çocuğun annesi, sabahları geç kalmamak için çantayı çocuğun istediği düzende kendisi hazırlamaya başlamıştı. Bu, çocuğu rahatlatmak için yapılan çok anlaşılır bir davranıştı; ama tedavide ele alınması gereken önemli bir noktaydı.

Puan ne anlatıyor?

Toplam puan, belirtilerin genel ağırlığını hafiften çok ağıra uzanan bir aralıkta gösterir. Örnekteki çocuğun puanı orta ağırlıktaydı. Ancak puanı her zaman çocuğun gündelik yaşamıyla birlikte yorumlarız: Aynı puanı alan iki çocuktan biri okuluna devam edebilirken diğeri okula gidemiyor olabilir. Ölçeğin asıl gücü, aynı ölçüyle tekrar tekrar değerlendirme yapılabilmesidir; böylece tedavi ilerledikçe değişim somut olarak görülür.

Sonuçlar tedaviye nasıl yansıdı?

CY-BOCS görüşmesinde ortaya çıkan liste, tedavinin yol haritası oldu. Maruz bırakma ve tepki önlemeye dayanan bilişsel davranışçı terapide çocukla birlikte bir basamak listesi hazırladık. İlk basamak, kalemlerden birini sıranın dışına koyup beş dakika beklemekti; son basamak ise çantayı bir kez hazırlayıp bir daha açmadan okula gitmekti. Annenin çantayı hazırlamayı adım adım bırakması da planın bir parçasıydı; bu konuda aile temelli görüşmelerden yararlandık.

Örnekteki çocuğa dönersek

Tedavinin başında orta ağırlıkta olan puan, üç ay sonra yapılan ikinci ölçümde belirgin biçimde düştü. Sabah hazırlıkları yirmi dakikaya indi; çocuk okula geç kalmamaya başladı. Kapı kolu ritüeli bir süre daha devam etti, ancak onun da basamakları çalışıldı. Altıncı ayda yapılan ölçümde puan hafif düzeye inmişti. Çocuk ve annesi, belirtilerin yeniden artmaya başladığını fark ettiklerinde neler yapacaklarını içeren kısa bir plan hazırladı.

CY-BOCS dışında hangi bilgilere bakıyoruz?

Ölçek değerlendirmenin yalnızca bir parçasıdır. İlk ritüelin hangi ay ortaya çıktığını, belirtilerin yavaş mı yoksa birkaç gün içinde mi yerleştiğini, anne baba ya da yakın akrabalarda benzer alışkanlıklar olup olmadığını da öğreniriz. Takıntılara sık eşlik eden tikler, kaygı, depresyon ve dikkat güçlükleri için yaşa uygun başka ölçeklerden de yararlanırız. Ailenin onayıyla alınan okul bilgileri, belirtilerin sınıftaki görünümünü anlamamıza yardım eder; örnekteki çocukta olduğu gibi defterdeki bir sayfayı defalarca yeniden yazmak, öğretmen tarafından önce “özensizlik”, sonra “aşırı titizlik” olarak yorumlanmıştı.

Ergenlerde görüşme nasıl yapılır?

Ergenlerle CY-BOCS görüşmesinin önemli bir bölümünü baş başa yaparız. Gençler, ailelerinin yanında anlatmakta zorlandıkları düşünceleri böylece daha rahat paylaşabilir. Görüşmede anlatılanlar, güvenlik riski olmadıkça gencin izni olmadan aileye aktarılmaz.

Tedavi boyunca ölçüm

Ölçeği tedavi sürecinde birkaç haftada bir yineliyoruz. Puanların düşmesi doğru yolda olduğumuzu gösterir; düşmüyorsa tedavi planını birlikte gözden geçiririz. Tedavi bittikten sonraki kontrollerde yapılan kısa bir ölçüm, belirtilerin yeniden kıpırdanıp kıpırdanmadığını erkenden görmemizi sağlar.