Utangaçlık mı, sosyal kaygı mı?
Bazı çocuklar ve gençler doğuştan sakin ve temkinlidir. Yeni bir ortama girdiklerinde önce kenardan izler, ısınmak için biraz zamana ihtiyaç duyarlar; kalabalık yerine bir iki yakın arkadaşı tercih ederler. Bu bir kişilik özelliğidir ve çoğu zaman hayatı zorlaştırmaz.
Sosyal anksiyetede ise korku, ısınma süresi geçtikten sonra da sürer. Çocuk ya da genç, başkaları tarafından izlendiği ya da değerlendirildiği her durumda gülünç duruma düşeceğinden, rezil olacağından ya da reddedileceğinden yoğun biçimde korkar. Bu korku günler öncesinden başlar, olay sırasında doruğa çıkar ve sonrasında saatlerce süren bir “film tekrarına” dönüşür. Genç bu durumlardan kaçtıkça hayatı daralır.
Örnekte neler dikkat çekiyordu?
Örnekteki gencin yaşadıkları, sosyal kaygının pek çok yüzünü bir arada gösteriyordu: sunumlardan kaçınmak için okula gitmemek, kantinde sıraya girememek, davetleri son anda geri çevirmek ve bildiği soruları yanıtlayamamak. Teneffüslerde telefonla meşgul görünmesi ise sosyal kaygıda sık görülen bir “güvenlik davranışıydı”: Kimseyle konuşmak zorunda kalmamak için bir kalkan. Partiye gitmedikten sonra saatlerce kendini suçlaması, kaçınmanın kısa süreli rahatlamasının ardından gelen bedeli gösteriyordu.
Güvenlik davranışları neden önemli?
Sosyal kaygısı olan gençler, kaçamadıkları durumlarda kendilerini korumak için küçük taktikler geliştirir: söyleyeceklerini zihinlerinde defalarca prova etmek, göz temasından kaçınmak, sesini alçak tutmak, hep aynı arkadaşın yanında durmak, telefonla meşgul görünmek, kızaran yüzünü saçlarıyla örtmek. Bu davranışlar o an rahatlatır; ama gencin “bu önlemleri almasaydım rezil olurdum” inancını pekiştirir ve korkulan sonucun aslında gerçekleşmeyeceğini öğrenmesini engeller. Terapide bu davranışları fark etmeyi ve yavaş yavaş bırakmayı birlikte çalışırız.
Küçük çocuklarda seçici konuşmazlık
Okul öncesi ve ilkokul çağındaki bazı çocuklarda sosyal kaygı, belirli ortamlarda hiç konuşamama biçiminde ortaya çıkar. Bu çocuklar evde rahatça konuşur, şarkı söyler, kardeşleriyle tartışır; ama kreşte ya da okulda tek bir sözcük edemez. Bu bir inat değil, kaygının sesi dondurmasıdır. Erken fark edildiğinde ve kademeli konuşma programlarıyla desteklendiğinde çoğu çocuk konuşmaya başlar.
Neden ortaya çıkar?
Sosyal kaygıya yatkınlıkta doğuştan temkinli bir mizaç, ailede kaygı öyküsü ve geçmişte yaşanmış utandırıcı ya da dışlayıcı deneyimler rol oynar. Ergenlik, beynin sosyal değerlendirmeye en duyarlı olduğu dönem olduğu için sosyal kaygı bu yıllarda sıklıkla belirginleşir. Sosyal medyadaki sürekli karşılaştırma ve görünüş baskısı da bu duyarlılığı artırabilir.
Değerlendirme nasıl ilerledi?
Örnekteki gençle ilk görüşmede onu konuşmaya zorlamadan, kendi temposunda ilerledik. Başlangıçta sesi çok alçaktı; zamanla rahatladı ve hangi durumların onu en çok zorladığını anlattı. Birlikte bir “kaygı haritası” hazırladık: Korktuğu durumları sıfırdan ona kadar puanladık. Kantinde sıraya girmek altı, derste parmak kaldırmak yedi, sınıf önünde sunum yapmak dokuz puandı. Sosyal kaygı ölçekleriyle şiddeti belirledik. Eşlik edebilecek depresyon belirtilerini ve diğer kaygı bozukluklarını gözden geçirdik; ayrıca benzer görünebilen otizm spektrumu ve akran zorbalığı olasılıklarını da değerlendirdik.
Tedavi nasıl yürüdü?
Sosyal kaygının tedavisinde ilk seçenek bilişsel davranışçı terapidir. Örnekteki gençle üç alanda çalıştık:
Düşünceleri sınamak: “Herkes bana bakıp gülecek” düşüncesinin kanıtlarını inceledik. Genç, sınıfta bir arkadaşı yanlış yanıt verdiğinde kimsenin onu hatırlamadığını fark etti.
Dikkati dışarı çevirmek: Sosyal kaygıda dikkat genellikle kişinin kendi bedenine ve görüntüsüne kilitlenir: “Yüzüm kızarıyor mu, sesim titriyor mu?” Gençle dikkatini karşısındaki kişiye ve konuşmanın içeriğine yöneltmeyi çalıştık.
Basamak basamak yüzleşmek: Kaygı haritasındaki durumlara en kolaydan başlayarak yaklaştık: önce kantinde bir arkadaşıyla sıraya girmek, sonra yalnız girmek; önce derste öğretmene teneffüste bir soru sormak, sonra derste parmak kaldırmak; en sonunda küçük bir grupta, ardından sınıf önünde kısa bir sunum yapmak. Güvenlik davranışlarını da adım adım bıraktı.
Değer odaklı kabul ve kararlılık terapisi de bazı gençlerde iyi bir tamamlayıcıdır. Kaygı çok yoğun olduğunda ilaç tedavisi seçenekler arasındadır.
Okul ve ailenin desteği
Ailenin onayıyla okul rehber öğretmeniyle görüştük. Sunumların bir süreliğine önce küçük gruplarda yapılmasına, ardından sınıf önüne geçilmesine karar verildi. Öğretmenlerden, gencin sessizliğine sınıf önünde dikkat çekmemelerini rica ettik. Evde ise ebeveynler, gencin yerine konuşmayı bırakmayı ve attığı her adımı sonucuna bakmadan takdir etmeyi denedi.
Bedendeki işaretlerle tanışmak
Sosyal kaygısı olan gençler, kaygılandıklarında bedenlerinde olup biteni çok yoğun biçimde fark eder: yüzün ısınması, kalbin hızlanması, ellerin terlemesi, sesin titremesi. Bu belirtilerin başkaları tarafından görüldüğünü ve yargılandığını düşünürler. Terapide bu bedensel tepkilerin tehlikeli olmadığını, beynin alarm sisteminin olağan bir yanıtı olduğunu konuştuk. Örnekteki genç, sınıf önünde konuşurken yüzünün kızardığını fark ettiğinde “kızarıyorum, sorun değil, devam ediyorum” demeyi denedi. Bu cümle, dikkatinin yüzüne kilitlenmesini engelledi.
Sosyal medya ve karşılaştırma
Ergenlerin sosyal dünyasının önemli bir bölümü artık ekran üzerinden yürüyor. Sosyal kaygısı olan gençler için sosyal medya hem bir sığınak hem de bir tuzak olabilir: Yüz yüze konuşmak zorunda kalmadan iletişim kurmayı sağlar; ama sürekli karşılaştırma ve “beğeni” sayılarına bağlanan bir öz değer duygusu kaygıyı besler. Örnekteki gençle, gördüğü paylaşımların ne kadar gerçeği yansıttığını ve bu paylaşımlardan sonra nasıl hissettiğini birlikte inceledik.
Örnekteki gence dönersek
Örnekteki gençle yaklaşık dört ay çalıştık. Üçüncü haftada kantinde yalnız sıraya girmeye başladı; ikinci ayın sonunda derste ilk kez parmak kaldırdı. Dönemin sonunda dört kişilik bir grupla birlikte sınıf önünde bir sunum yaptı. Sesi titredi, yüzü kızardı; ama sunumu bitirdi ve sonrasında bir arkadaşının “çok güzel anlattın” demesi, yıllardır taşıdığı inancı sarstı. Bir sonraki ay arkadaşlarının davet ettiği bir doğum gününe gitti.
Akla gelen sorular
Kızımız çevrim içi ortamda çok rahat; bu yeterli değil mi?
Çevrim içi bağlar değerlidir; ama yüz yüze kaygıdan kaçmanın bir yolu hâline gelmişse tedavide yüz yüze ilişkileri kademeli olarak artırmayı hedefleriz.
Okul değiştirmek iyi gelir mi?
Çoğu zaman beklenen rahatlamayı getirmez; kaygı genç nereye giderse onunla gelir. Bildiği bir ortamda, öğretmenlerin de desteğiyle adım adım ilerlemek genellikle daha kalıcı sonuç verir.
Seçici konuşmazlık geçer mi?
Erken ve uygun destekle çocukların büyük çoğunluğu konuşmaya başlar.
Grup terapisi mi bireysel terapi mi?
İkisinin de yararı gösterilmiştir. Bazı gençler önce bire bir çalışarak güç toplamak, sonra bir gruba katılmak ister; sırayı birlikte belirleriz.
Kızarmaktan çok korkuyor; bu tedavi edilir mi?
Evet. Kızarma korkusu sosyal kaygının sık bir parçasıdır ve aynı yöntemlerle çalışılır.
Telefonda sipariş vermekten bile kaçınıyor; bu da sosyal kaygı mı?
Tek başına bir tanı göstergesi değildir; ama diğer sosyal durumlardan da kaçınıyorsa sosyal kaygının bir parçası olabilir ve basamak listesine eklenebilir.
Ebeveyn olarak biz de çekingeniz; bunun etkisi var mı?
Çocuklar anne babalarını izleyerek öğrenir. Sizin de küçük sosyal adımlar atmanız, çocuğunuz için güçlü bir örnek olur. Ancak çekingen anne babaların bütün çocuklarında sosyal kaygı gelişmez; yatkınlık yalnızca etkenlerden biridir.
Sınıf başkanlığı gibi görevler ona iyi gelir mi?
Kendi isteğiyle ve hazır olduğunda alınan küçük sorumluluklar cesaret kazandırır; zorla verilen görevler ise kaygıyı artırabilir.