EMDR

Adı neden bu kadar uzun?

EMDR'nin açılımı, yöntemin iki yönünü birden anlatır: Bir yanda kullandığı araç, yani sağa sola giden bir uyaranı gözle izlemek; öbür yanda amacı, yani rahatsız edici bir anıyı yeniden ele alıp gücünü azaltmak. Uyaran her zaman göz hareketi olmak zorunda değildir; dizlere ya da ellere sırayla yapılan hafif dokunuşlar ya da kulaklıktan bir sağa bir sola geçen sesler de kullanılabilir. Önemli olan, dikkatin iki yön arasında gidip gelmesidir.

Yöntem, uluslararası kılavuzlarda travmaya bağlı stres belirtileri için önerilen yaklaşımlar arasında sayılır. Çocuklarla çalışırken her aşamayı yaşa uygun hâle getiririz.

Örnekte neler dikkat çekiyordu?

Örnekteki çocuğun yaşadığı tepkiler, tek bir olaydan sonra başlayan ve zamanla azalmayan travma tepkilerinin tipik bir örneğiydi. Kaza anı, çocuğun zihninde sanki dün olmuş gibi canlıydı. Fren sesi ya da korna, bu anıyı ve onunla birlikte gelen korkuyu anında geri getiriyordu. Çocuk araba yolculuklarından kaçınmaya başlamıştı; bu kaçınma da korkunun sürmesine katkıda bulunuyordu. Bir başka önemli ayrıntı, çocuğun kazayla ilgili kendini suçlayan bir düşünceye sahip olmasıydı: Kazadan hemen önce arka koltukta kardeşiyle şakalaştığı için babasının dikkatinin dağıldığını düşünüyordu.

Bazı anılar neden “dosyalanamaz”?

Gündelik yaşantılarımızın çoğu, beynimizde zamanla yerini bulur: Olayı hatırlarız ama onu yeniden yaşamayız. Çok ani ve yoğun bir korku anında ise bu yerleşme süreci aksayabilir. O anın sesi, görüntüsü, bedende bıraktığı his ve o anda akla gelen düşünce, ilk günkü tazeliğini korur. Zihin bu anıyı “geçmişte kalmış” olarak değil, “hâlâ süren bir tehlike” olarak saklar. Bu yüzden küçük bir hatırlatıcı, örneğin bir fren sesi, bütün korkuyu yeniden uyandırır. EMDR, bu anının diğer anılar gibi yerine yerleşmesine yardım etmeyi hedefler.

Kimler için düşünüyoruz?

Kliniğimizde EMDR'yi en çok şu çocuk ve gençler için gündeme getiriyoruz:

• Kaza, deprem, yangın ya da bir saldırıdan sonra olayın görüntülerinden kurtulamayan ve travmaya bağlı stres belirtileri taşıyanlar
• Hastanede geçirilen zor bir dönem, ameliyat ya da acı veren bir tıbbi işlemin ardından korkular geliştirenler
• Isırılma, boğulma tehlikesi, asansörde kalma gibi tek bir olaydan sonra başlayan yoğun korkuları olanlar
• Uzun süre alay edilmiş ya da dışlanmış ve bu anıları hâlâ sızlayan gençler
• Bir yakınını beklenmedik biçimde kaybettikten sonra yası ilerleyemeyen çocuklar

Çocuğun bugün güvende olması, bu çalışmanın ön koşuludur. Tehlike sürüyorsa önce koruyucu adımlar atılır.

Hazırlık görüşmelerinde neler yaptık?

Örnekteki çocukla ilk iki buluşmayı yalnızca hazırlığa ayırdık. Ona beyninin bazen korkutucu bir anıyı rafa kaldıramadığını ve bu anının o yüzden hep masanın üstünde durduğunu anlattık; birlikte bu anıyı rafına koymaya çalışacaktık. Sonra kendisini en rahat hissettiği yeri hayal etmesini istedik: Büyükannesinin bahçesindeki salıncağı seçti. Bu salıncak, çalışma sırasında zorlandığında dönebileceği bir sığınak oldu. Ayrıca istediği an elini kaldırıp “dur” diyebileceğini, karar hakkının kendisinde olduğunu konuştuk. Karın nefesi ve bedeninde gerginliği fark etme alıştırmaları da bu ilk görüşmelerin parçasıydı.

Çocuklarla bu aşamayı aceleye getirmeyiz. Çocuk kendini ne kadar güvende ve kontrol sahibi hissederse, sonraki çalışma o kadar akıcı ilerler.

İşleme seansları nasıl ilerledi?

Hazırlık bittikten sonra birlikte üzerinde çalışacağımız anıyı belirledik: arabanın birden durduğu ve fren sesinin duyulduğu an. Bu anıya eşlik eden en ağır düşünce “benim yüzümden oldu” idi; yerine koymak istediği düşünce ise “kaza oldu ama suç benim değildi, şimdi güvendeyiz” oldu. Çocuk o anı aklında tutarken kısa setler hâlinde iki yönlü uyaran uyguladık; her setin sonunda “şu an aklında ne var?” diye sorup yanıtıyla devam ettik.

Setler ilerledikçe görüntünün soluklaştığını, kalbinin daha az hızlandığını anlattı. Üçüncü seansta kendiliğinden şöyle dedi: “Babam zaten yavaşlıyordu, öndeki araba birden durdu.” Bu cümle, uzun süredir taşıdığı suçluluğun gevşemeye başladığını gösteriyordu. Her seansı, anı henüz tam yerine oturmamış olsa bile, çocuk sakinleştikten ve huzur yerine döndükten sonra bitirdik.

Okul öncesi bir çocukla nasıl çalışılır?

Üç dört yaşındaki bir çocuğa bir anıyı aklında tutmasını söylemek pek işe yaramaz. Bu yaşta anıya oyuncaklar, resimler ya da anne babanın anlattığı kısa bir hikâye üzerinden ulaşırız. Çocuk kendi kendine sarılıp omuzlarına sırayla hafifçe vurduğu bir “kelebek kucaklaması” yapabilir. Çalışmanın arasına sık sık serbest oyun koyar, seansı çocuğun dikkat süresine göre kısa tutarız. Bu yaşta anne ya da babanın odada olması çoğu zaman çocuğa cesaret verir.

Seanslardan sonraki günler

İşleme yapılan seansların ardından bir iki gün boyunca bazı çocuklar daha yorgun, biraz daha duygusal olabilir ya da rüyalarında olaya dair parçalar görebilir. Bu, zihnin çalışmayı sürdürdüğünün bir işaretidir ve çoğunlukla kendiliğinden geçer. Ailelerden bu günlerde programı hafif tutmalarını, gözlemlerini not alıp bir sonraki seansta paylaşmalarını isteriz.

Değerlendirme nasıl yapıldı?

EMDR'ye başlamadan önce örnekteki çocuğun uyku düzenini, okul yaşamını ve olaydan sonra neyin değiştiğini ayrıntılı olarak konuştuk; belirtilerin şiddetini yaşına uygun anketlerle ölçtük. Eşlik eden bir kaygı ya da mutsuzluk olup olmadığına baktık. Bu bilgiler, hangi anıyla başlayacağımızı ve hazırlığın ne kadar süreceğini belirledi.

Ailenin desteği

Ebeveynler, hazırlık aşamasında öğrenilen sakinleşme yollarını evde de hatırlatarak sürece katılır. Örnekteki çocuk için araba yolculuklarına yeniden alışma planı da ailenin desteğiyle yapıldı: önce park hâlindeki arabada birkaç dakika oturmak, sonra kısa ve tanıdık bir yol, sonra daha uzun yolculuklar. Anne babanın kendisi de aynı olayı yaşamışsa, onların da desteğe ihtiyacı olabilir; gerekirse aile temelli buluşmalar planlarız.

Örnekteki çocuğa dönersek

Örnekteki çocukla iki hazırlık ve dört işleme seansı yaptık. İşleme seanslarının ardından ailesiyle birlikte önce kısa, sonra giderek uzayan araba yolculukları planlandı. İki ay sonunda çocuk okul servisine yeniden binmeye başladı; kâbuslar seyrekleşti ve sonra durdu. Fren sesi hâlâ onu bir an irkiltiyordu; ama artık kaza anını yeniden yaşar gibi olmuyordu. Ailesiyle birlikte kazanın yıl dönümü için küçük bir plan da hazırladık.