Ebeveyn danışmanlığı

Bu görüşmeler neyi amaçlar?

Ebeveyn danışmanlığı, çocuğun kendisinden çok çocukla anne baba arasındaki gündelik etkileşime odaklanan bir çalışmadır. Görüşmelerin büyük bölümüne çocuk katılmaz; masada anne, baba ve uzman vardır. Konuşulan şey ise genellikle çok somuttur: sabah evden çıkış, ödev masası, akşam yemeği, banyo, uyku, ekran, kardeşler arasındaki itiş kakış.

Bu görüşmelerde kimseye “doğru ebeveynliğin” ne olduğu öğretilmez. Bir ailede işleyen bir yöntem, başka bir ailenin değerlerine ya da çocuğun mizacına uymayabilir. Biz ailenin kendi koşullarını, sınırlarını ve isteklerini temel alarak, o eve gerçekten uyacak küçük değişiklikleri birlikte tasarlarız. Değişimin asıl yeri ise görüşme odası değil, ailenin kendi mutfağı ve çocuk odasıdır.

Örnekte neler dikkat çekiyordu?

Örnekteki ailenin anlattıklarında bazı ayrıntılar öne çıkıyordu. Yatma saati her gece farklı bir saatte başlıyor, sıra her gece değişiyordu: bazen önce banyo, bazen önce masal, bazen hiç masal yok. Çocuk ne zaman ne olacağını bilmediği için her adımda pazarlık yapıyordu. Bir başka ayrıntı, akşamları çocuğun ebeveynleriyle geçirdiği zamanın neredeyse tamamının uyarılar ve tartışmalarla geçmesiydi. Gün boyu kreşte olan çocuk, ebeveynlerinin ilgisini ancak direnerek alabildiğini öğrenmiş gibiydi.

Anne babalar hangi konularda kapımızı çalıyor?

Bize gelen ebeveynlerin dertleri birbirine benzer ama her evde başka bir biçimde yaşanır. En sık duyduklarımız şunlar:

• “Ne söylesem tersini yapıyor”; inat, karşı gelme, kural tanımama
• Yerlere atılmayla, bağırmayla, eşya fırlatmayla geçen öfke anları
• Bitmeyen yatma saatleri, masada oyalanma, tuvalet eğitiminde takılma
• Tablet ya da telefon bırakılırken çıkan krizler
• Kardeşler arasında süren rekabet ve kavga
• Yeni bir kardeş, yeni bir ev ya da anne babanın ayrılığı gibi değişimlerin ardından gelen gerilemeler
• Ergen çocukla konuşamamak, konuşunca da kavga etmek
• Tanı almış bir çocuğa, örneğin dikkat güçlüğü, otizm ya da kaygı yaşayan bir çocuğa evde nasıl yardım edileceğini bilememek

İlk buluşma ve not tutma haftası

İlk görüşmede ebeveynlerin anlattıklarını dinledik ve sıradan bir günü saat saat birlikte gözden geçirdik. Ardından onlardan yedi gün boyunca, yatma saatinde olup biteni kısa kısa yazmalarını istedik: rutin kaçta başladı, hangi adımda takıldı, siz ne söylediniz, çocuk ne yaptı, sonunda ne oldu? Bu notlar bize önemli bir şey gösterdi: Çocuğun direnci en çok oyunu bırakması gereken anda ve anne babanın elinde telefon olduğu akşamlarda artıyordu.

Bazen bu ilk aşamada davranışın ardında başka bir şey olduğunu fark ederiz; örneğin dikkat güçlüğü, yoğun kaygı, uyku bozukluğu ya da gelişimsel bir farklılık. Böyle bir izlenim oluşursa çocuğu da değerlendirmeye alır, planı buna göre genişletiriz.

Görüşmelerde neleri birlikte kurduk?

Akşamın en güzel çeyrek saati

Önerdiğimiz ilk değişiklik, yatma rutininden önce her akşam on beş dakikalık bir “oyun randevusu”ydu. Bu sürede telefonlar başka odada duracak, oyunu kız çocuğu seçecek, anne ya da baba yalnızca onun yanında olacak, soru sormadan ve yön vermeden onun oyununa katılacaktı. Bu küçük değişiklik, çocuğun ilgiyi direnerek değil, oynayarak alabileceğini görmesini sağladı.

Resimli bir sıra

Yatma rutini her gece aynı saatte ve aynı sırayla ilerlemeliydi. Aileyle birlikte beş adımlı bir kart hazırladık: banyo, pijama, diş, iki masal, ışık. Çocuk her adımı bitirdiğinde kartın üzerine bir yıldız yapıştırıyordu. Neyin ne zaman olacağını bilmek, pazarlık ihtiyacını belirgin biçimde azalttı.

Kısa cümle, net seçenek

“Dişlerini fırçalar mısın?” gibi sorular çocuğa “hayır” deme kapısını açar. Bunun yerine “şimdi diş zamanı” gibi kısa cümleler ve küçük seçenekler, örneğin “çilekli macunu mu nane şekerli olanı mı kullanalım?”, iş birliğini kolaylaştırdı.

Sakin ve hep aynı yanıt

Yataktan kalktığında çocuğu hiçbir şey söylemeden, sakin bir yüzle yatağına geri götürmek; uzun açıklamalara ve tartışmalara girmemek. İlk gecelerde bu adımın defalarca tekrarlanması gerekebilir; ama yanıt her seferinde aynı kaldığında çocuk kısa sürede yeni düzeni kabul eder.

Anne babanın nöbet değişimi

Gün sonunda yorgunken sakin kalmak zordur. Ebeveynlerin, sabırlarının tükendiğini hissettiklerinde birbirlerine haber verip yer değiştirmelerini konuştuk. Kendi sınırlarını tanıyan bir ebeveyn, çocuğuna da sınırları daha sakin koyabilir.

Ergen bir çocuğun ebeveyni için neler değişir?

On iki on üç yaşından itibaren ebeveynin rolü, yön veren bir rehberden çok danışılan bir yol arkadaşına dönüşmeye başlar. Gençler kendi kararlarını vermek ister; anne babalar ise kaygılanır. Görüşmelerde bu iki isteğin ortasında bir yer bulmaya çalışırız: hangi konularda gence söz hakkı tanınabileceğine, hangi konularda ise ailenin kararlı kalması gerektiğine birlikte karar veririz. Gerekli olduğunda genç de görüşmelere davet edilir ve aile görüşmeleri planlanır.

Ekranla ilgili kavgalar için ne öneriyoruz?

Tabletin elinden alınmasıyla başlayan krizler pek çok evin ortak derdidir. Yasaklamak yerine, ekranın ne zaman başlayıp ne zaman biteceğini önceden belli etmeyi, bitişten birkaç dakika önce haber vermeyi ve ekran bittikten sonra yapılacak keyifli bir etkinliği hazır tutmayı öneriyoruz. Yemek masasının ve yatak odasının ekransız kalması, ebeveynlerin de bu kurala uymasıyla çok daha kolay işler.

Değişim ne zaman fark edilir?

Yeni bir düzen kurulduğunda ilk birkaç gün çocuğun itirazları artabilir; çocuk bu yeni kuralların gerçekten sürüp sürmeyeceğini anlamaya çalışır. Bu dönemde vazgeçmemek önemlidir. Ailelerin büyük çoğunluğu iki ile dört hafta arasında evdeki havanın değiştiğini anlatır.

Örnekteki aileye dönersek

Örnekteki ailenin ilk haftası zor geçti; çocuk yeni düzene ilk üç gece itiraz etti. Ancak ebeveynler sakin ve tutarlı kaldı. İkinci haftanın sonunda yatma rutini kırk dakikaya, dördüncü haftanın sonunda yarım saate indi. Akşamki oyun randevusu çocuğun günün en sevdiği anı oldu; ebeveynler de akşamları artık daha az yorgun hissettiklerini anlattı. Altı görüşmeden sonra buluşmaları seyrekleştirdik ve aile, ileride zorlandığında dönebileceği kısa bir not hazırladı.

Kardeşler arasındaki çekişmeler

Kardeş kavgalarında anne babaların ilk refleksi hakemlik yapmaktır. Oysa her kavgada suçluyu bulmaya çalışmak, çoğu zaman rekabeti artırır. Görüşmelerde, kavgaya karışmadan önce çocuklara kendi aralarında çözüm bulmaları için kısa bir fırsat tanımayı, her çocukla ayrı ayrı baş başa zaman geçirmeyi ve kardeşleri birbiriyle kıyaslamamayı öneriyoruz.